دانیشتنی (5) وەرزی یەکەم / ساڵی یەکەم

ئەنجومەنی نوێنەران لە بەرواری (19/1/2026) پێنجەمین دانیشتنی وەرزی یاسادانانی یەکەمی ساڵی یاسادانانی یەکەمی خولی هەڵبژاردنی شەشەمی بەست بە سەرۆکایەتی بەڕێز هیبەت حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەن و بە ئامادەبوونی (242) پەرلەمانتار، و دانیشتنەکە ئەمانەی لەخۆگرت:

_ خوێندنەوەی سوورەتی فاتیحە لەلایەن ئەنجومەنەوە بۆ گیانی شەهیدانی عێراق و بەتایبەتی شەهیدانی پێکهاتەی تورکمانی.

_ ئاراستەکردنی بەڕێز سەرۆکی ئەنجومەن بە بەستنی کۆبوونەوەیەکی پەرلەمانی سبەی سێشەممە بۆ خوێندنەوەی دابەشکردنی خاتوو و بەڕێزان پەرلەمانتاران بەسەر لیژنە پەرلەمانییەکاندا.

_ بەڕێز هیبەت حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەن بەخێرهاتنی ئامادەبوونی بەڕێزان وەزیری سەرچاوەکانی ئاو و بریکاری وەزارەتی دەرەوە و کادیرە پێشکەوتووەکەی کرد بۆ گفتوگۆکردن لەسەر خاڵەکانی ڕێککەوتننامە چوارچێوەییەکەی نێوان عێراق و تورکیا تایبەت بە ئاو، و سەرۆکی ئەنجومەن جەختیکردەوە لەسەر گرنگی ئاگاداربوونی ئەنجومەنی نوێنەران لە ڕێککەوتننامەکە، و ئاماژەیدا بە نەتوانینی ئامادەبوونی بەڕێز وەزیری دەرەوە لە دانیشتنەکە بەهۆی ئەنجامدانی ئەرکەکانی لە دەرەوەی عێراق.

_ بەڕێز عەون زیاب عەبدوڵڵا وەزیری سەرچاوەکانی ئاو ڕوونیکردەوە کە عێراق بە بارودۆخێکی سەختدا تێدەپەڕێت کە خراپترینە لەم ساڵەدا بەهۆی گۆڕانکارییە کەشوهەواییەکان و وەبەرهێنانی تورکیا بۆ سەرچاوەکانی ئاو لەناو خاکەکەیدا، و ئاماژەیدا بە پێدانی پێشینەیی بە چارەسەرکردنی قەیرانی ئاو و بەرەنگاربوونەوەی بە توندی لە ڕێگەی دۆزینەوەی جێگرەوەکان، و لە پێشەوەیان شیرینکردنی ئاوی دەریا وەک بەشێک لە چارەسەر بۆ داپۆشینی پێداویستی لە پارێزگاکانی باشوور، و جەختیکردەوە لەسەر پێویستی خێراکردن لە تەواوکردنی ئەو پڕۆژەیەی بە شێوەیەکی خاو جێبەجێ دەکرێت، سەرباری سوودوەرگرتن لە ئاوی گەڕاوە لە ڕێگەی چارەسەرکردنی و گەڕاندنەوەی بۆ ڕووبارەکە و بەردەوامبوون بە میکانیزمێکی نوێ بۆ ڕێکخستنی ڕێگاکانی ئاودێری بۆ ئەوەی جێگرەوەی هۆکارە کۆنەکان بێت، و ئاماژەیدا کە ئەم پڕۆژانە پێویستیان بە پلان و پێداویستی زۆرە.

_ بەڕێز وەزیری سەرچاوەکانی ئاو ڕوونیکردەوە کە عێراق هیچ ڕێککەوتننامەیەکی پابەندکەری لەگەڵ کۆماری تورکیا نییە تایبەت بە دابەشکردنی ئاو بە پشکی دیاریکراو، و ئاماژەیدا کە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە ئاو دەقیان لەسەر داواکردنە لە وڵاتانی سەرچاوە بە زیاننەگەیاندن بە بەرژەوەندی وڵاتانی ڕێژنە.

_ و لە وەڵامی پرسیارێکدا کە بەڕێز سەرۆکی ئەنجومەن خستییەڕوو دەربارەی بۆچوونی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو لە ڕێککەوتننامە چوارچێوەییەکە چونکە لایەنی پەیوەندیدارە بە دۆسیەی ئاوەوە، بەڕێز وەزیر ئاماژەیدا کە ڕای وەزارەتەکە لە ڕێککەوتننامە چوارچێوەییەکە ئەوەیە کە ناگاتە ئاستی ڕێککەوتننامە.

_ بەڕێز بریکاری وەزارەتی دەرەوە محەمەد بەحرولعولووم ئاماژەیدا کە ڕێککەوتننامە چوارچێوەییەکەی نێوان عێراق و تورکیا کە لە ساڵی 2024 واژووکرا چەندین دۆسیەی لەخۆگرتووە لەوانە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و قەیرانی کەشوهەوا و ئاوی تێپەڕی نێوان سنوورەکان و کشتوکاڵ و هاوکاری ڕۆشنبیری و تەندروستی، و هەروەها ئامانجی هێنانەدی تەرخانکردنی پشکێکی دادپەروەرانە و یەکسان بۆ ئاوی تێپەڕی سنوورەکان و بەکارهێنانی بە شێوەیەکی کارا و بەردەوام و کاریگەرە، سەرباری جێبەجێکردنی پڕۆژە هاوبەشەکان بەم مەبەستە، و جەختیکردەوە کە ڕێککەوتننامەکە ئەو چوارچێوەیەیە کە میکانیزمی بۆ دروستکردنی ژێرخان و ئامادەکاری بۆ پڕۆژە گەورەکان لە عێراق و دابینکردنی توانا داراییەکانیان دیاریکردووە.

_ بەڕێز تورهان موفتی ڕاوێژکاری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بۆ کاروباری ئاو هۆکارەکانی ئەو وشکەساڵییەی خستەڕوو کە عێراق و تورکیا پێیدا تێدەپەڕن و گەیشتووەتە ڕێژەی 60%، سەرباری کشانەوەی هێڵی بارانبارین لە عێراق لەوەی پێشتر بوو، و ئاماژەیدا کە ڕێککەوتننامە چوارچێوەییەکەی لەگەڵ تورکیا مۆرکراوە ناونیشانێکە بۆ یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتن کە دروستکردنی ژێرخانی پەیوەست بە کارەکەی لەخۆدەگرێت بەتایبەتی چاککردنەوەی دامەزراوە ئاوییەکان و زەوییە کشتوکاڵییەکان و پڕۆژەکانی دیکە کە لایەنە کەرتییە جێبەجێکارەکان لە عێراق دایاندەنێن و لەلایەن کۆمپانیا تورکییەکانەوە بە هاوبەشی لەگەڵ عێراق جێبەجێ دەکرێن و دروستکردنی سندوقێکی عێراقی تورکی کە داهاتەکەی لە فرۆشتنی نەوتی عێراقی بێت بۆ داپۆشینی ئەو پڕۆژانەی ڕێککەوتننامەکە دەیانگرێتەوە، و ڕوونیکردەوە کە چوونە بواری جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکە پێویستی بە ڕێککەوتنێکی دیکەیە دوای تەواوکردنی خاڵەکانی ڕێککەوتننامە چوارچێوەییەکە کە پشکێکی ئاوی لەخۆدەگرێت لەسەر بنەمای هاوکێشەیەک کە پێداویستییەکانی عێراق لە ئاو مسۆگەر بکات.

_ مداخەلەکانی خاتوو و بەڕێزان پەرلەمانتاران چڕبوونەوە لەسەر داواکردنی گرنگی دروستکردنی بەنداوی نوێ لە عێراق بۆ چارەسەرکردنی بەفیڕۆدانی ئاو و داواکاری پەرلەمانی بۆ ناردنی ڕێککەوتننامەکان بۆ ئەنجومەنی نوێنەران پێش واژووکردنیان لەلایەن حکومەتەوە، و بەستنەوەی دۆسیەی دابەشکردنی ئاو لەگەڵ تورکیا بە ئاڵوگۆڕی ئابووری لەگەڵ عێراق، و گرنگی بوونی پلانێکی ڕاستەقینەی جێبەجێکراو و دانوستان لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان دەربارەی دۆسیەی ئاو، و پرسیارکردن لە ڕۆڵی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو دەربارەی ڕێککەوتننامە چوارچێوەییە مۆرکراوەکە و گرنگی پشتگیریکردنی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو و پێدانی پێگەیەکی سەروەری لە ڕووی تەرخانکردنی دارایی لە بودجەی گشتیدا، سەرباری زانینی ڕێژەکانی ئەو بڕە ئاوانەی لە لایەنی تورکییەوە بەردەدرێن.

_ بەڕێز هیبەت حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەن جەختیکردەوە لەسەر پێویستی ناردنی ژیاننامەکانی شاندی دانوستانکار لە دوو وەزارەتی دەرەوە و سەرچاوەکانی ئاو بە نووسراوی فەرمی کە بۆ دانوستان لەسەر دۆسیەی ئاو لەگەڵ لایەنی تورکی نێردراوە، سەرباری ناردنی هەموو ڕێککەوتننامە و یاداشتنامە مۆرکراوەکان بۆ سەرۆکایەتی ئەنجومەن بۆ ئاگاداربوونی بەڕێزان ئەندامان لێیان بە وردی.

_ مداخەلەکان جەختیانکردەوە لەسەر پێویستی خستنی هەموو پڕۆژەکانی ئاوەڕۆ لە بودجەی ساڵی 2026، و پشتگیریکردنی وەزارەتەکانی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو و نیشتەجێکردن بۆ گرتنی ڕۆڵیان، لەگەڵ گۆڕینی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنەکە بۆ ڕێککەوتننامە، و دادپەروەری لە دابەشکردنی بڕەکانی ئاو لە نێوان پارێزگاکاندا بۆ دروستکردنی هاوسەنگی ئاوی، و داواکردنی گفتوگۆکردن لەسەر دۆسیەی دەستپێشخەری کشتوکاڵی بۆ دواخستنی ئەو قەرزانەی لە ئەستۆی جووتیاراندان بەهۆی کەمی ئاوەوە بۆ یارمەتیدانیان لە دابینکردنی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان.

_ بەڕێزان پەرلەمانتاران لە دانیشتنەکەدا کە بەڕێز عەدنان فەیحان جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەن بەشێکی بەڕێوەبرد، پرسیاریان لە ڕۆڵی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو کرد لە چارەسەرکردنی قەیرانی ئاوی سوێر لە پارێزگای بەسرە و ئاگاداربوون لە تەواوکردنی پڕۆژەی شیرینکردنی ئاوی دەریا و میکانیزمی کارکردن، و سنووری کاتی بۆ دروستکردنی لەسەر زەوی واقیع، لەگەڵ پێویستی جەختکردنەوە لەسەر وەبەرهێنانی بڕەکانی ئاوی باران و بەنداوەکان و بەرەنگاربوونەوەی ئاستەنگە ئاوییەکانی ئێستا، و مداخەلەکان داواکردنی پێکهێنانی لیژنەیەکی پەرلەمانی و وەرگرتنی یارمەتی شارەزایان و ڕاوێژکارانیان لەخۆگرت بۆ خوێندنەوەی کێشەی ئاو بە شێوەیەکی تەواو و پێشکەشکردنی بۆ حکومەت.

_ ئاراستەکردنی سەرۆکی ئەنجومەن بە دیاریکردنی دانیشتنێک بۆ میوانداریکردنی بەڕێزان وەزیرانی ناوخۆ و بەرگری و سەرۆکی ئەرکانی سوپا و بەرپرسانی پەیوەندیدار لە دوو وەزارەتەکە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بارودۆخی ئەمنی لە وڵات و ڕاگرتنی سنوورەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ.

_ دەنگدان لەسەر پێکهێنانی لیژنەی شەهیدان و قوربانیان و زیندانیانی سیاسی و ڕاگەیاندنی ناوی ئەندامانی و بەتەمەنترین ئەندام سەرۆکایەتییەکەی وەردەگرێت، بۆ خێراکردن لە ڕێوشوێنەکانی هەموارکردنی یاسای شەهیدان و قوربانیانی تیرۆر.

پاشان بڕیاری هەڵگرتنی دانیشتنەکە درا.